woensdag 5 mei 2010

Stellingen 11 mei

Met de nu verzamelde gegevens kunnen de stellingen van de Duitse artillerie dag voor dag worden ingetekend. Er wordt hierbij als volgt gewerkt:

- Startpunt leveren de gegevens uit de KTB's. Hieruit blijkt, welke eenheden zijn ingezet. Deze zijn vermeld in het opmarsschema van de aflevering "Plaatsen" (dinsdag 26 mei 2009).
- Uit KTB's met bijlagen is meestal ook bekend, welke doelen door welke eenheden werden bevuurd.
- Dan wordt vastgesteld, in hoeverre bekende waarnemingen van Duitse artilleriestellingen bruikbaar lijken.
- Door intekenen is tenslotte nagegaan of de stellingen ook aan technische eisen voldoen.

In de laatste stap is het bereik van de 21cM Mörsers 18 op 14 km gesteld, van de 15,0 cM s FH 18 op 10 km, van de 10,5 cM le FH 18 en 16 op 8 km, en van de 15,0 cM s FH 13 op 7 km. Dat is enkele km minder dan de dracht. Die bedroeg bij de zwaarste lading op papier resp. 16,7 km, 13,25 km, 10,675 km, 9,225 km, en 8,675 km.
Er is hierbij rekening gehouden met het feit, dat vuren met de zwaarste lading de trekken en velden van de loop snel beschadigt. Dat zal in het algemeen worden vermeden. Bovendien is met name voor de Divisie-artillerie van belang, dat deze ook vuur enkele km achter de hoofddoelen kan leggen. Daarmee de aanvoer van nieuwe troepen en bevoorrading stoort, achterliggende steunpunten onder vuur neemt, en de eigen infanterie bij een opmars enige tijd kan volgen zonder van stelling te veranderen.

Op 11 mei waren nog maar drie afdelingen inzetbaar. De overige bevonden zich nog bij Oosterbeek, tever naar achteren. In afwijking op mijn eerder opgesteld schema is nu (volgens de gegevens uit de KTB's) aangenomen, dat s Art Abt 735 die dag nog niet bij ID 207 inzetbaar was. Wel inzetbaar waren II/AR SS met 12 stukken 10,5 cM le FH 18, III/AR 207 met 12 stukken 10,5 cM le FH 16, en 10, 11/AR 256 met 8 stukken 15,0 cM s FH 18.

Het volgende kaartje geeft de vermoede stellingen aan voor deze afdelingen. Het weergegeven gebied ligt tussen de coördinaten x = 166 tot 180, en y = 438 tot 448.


De stellingen zijn ingetekend aan de hand van de ooggetuigenverslagen van de heren F.A.J. Mesker, en G. van der Schouw. Beide verklaringen zijn tegenstrijdig voor het aantal waargenomen vuurmonden. De eerste meldt een opstelling van 5 stukken in de Le Maitreweg, de tweede één van 3 stukken. Verder werd deze opstelling door beiden als zwaar geschut aangegeven. Maar een batterij heeft, tenzij er uitval was, vier stukken. En een opstelling van zwaar geschut in front van een van licht geschut, is niet waarschijnlijk.
Eerder aannemelijk is, dat in Renkum tussen de Le Maitreweg en de Schaapsdrift III/AR 207 heeft gestaan. In een lijn minstens 500 m hierachter, van de Lindelaan naar de Keyenberg, bovendien de twee batterijen van IV/AR 256. Toegevoegd werd, op grond van andere gegevens, II/AR SS, die naar ik nu aanneem (in afwijking op mijn eerder schema) die dag al in Wageningen stond, in de Villawijk op de Berg.

Deze stellingen liggen alle in stedelijk gebied (woonwijken). Dat geeft een uitstekende bescherming tegen waarneming. Geluid wordt verstrooid en afgebogen, licht wordt afgeschermd.
Grondsoort en relief moeten hier geen belemmering hebben gevormd. De bodem ter plaatse is vlak en stevig.

Aangenomen is een hoofdrichting ongeveer W, en een schootsveld van circa 60 graden. De vuursectoren zijn ingetekend op een lengte van 3 km, om een idee te geven van de schaal. De grote cirkelbogen begrenzen voor elke eenheid de aangenomen dracht.

In de nacht van 10 op 11 mei zijn storende vuren afgegeven. Deze waren ook gericht op vermoede Nederlandse artilleriestellingen. De opdrachten voor de aanval op de Voorposten waren op 11 mei:

*II/AR SS (in groen), ondersteunt I/SS "DF", N van de kunstweg Wageningen - Rhenen
*III/AR 207 (in blauw), ondersteunt III/SS "DF", Z van deze weg.
*IV/AR 256 (in rood), bestrijdt artillerie bij Rhenen.

Als II/AR SS wat meer naar het N, en III/AR 207 flink meer naar het Z gedraaid stond dan hier ingetekend, was er geen sprake van kruisende vuren. Dan schoot III/AR 207 waarschijnlijk ook net niet over de stellingen van II/AR SS. De afstand (ruim 3 km) zorgde trouwens, dat dit probleemloos kon. Omdat IV/AR 256 opdracht had de verst gelegen doelen te bevuren, was ook daar geen probleem. Duidelijk is, dat III/AR 207 de Grebbeberg niet eens haalde, en dat IV/AR 256 op hoogste afstand moest werken, om over de spoorlijn Kesteren - Amersfoort te komen. De stellingen W van de spoorlijn lagen op de grens van het bereik van II/AR SS, een afdeling licht geschut. Dat verklaart, waarom op de eerste dag van strijd bij de Grebbeberg het Duitse vuur niet als zwaar ervaren werd.

dinsdag 4 mei 2010

Geen geschut op de Wageningse Berg ?

Gisteren werd het zoekgebied voor de Duitse stellingen bepaald. Daarbij werd het beboste deel van de Wageningse Berg door mij zonder meer afgeschreven. Alleen de Bosrand en de Villawijk bleven over.

Deze drastische beperking, vraagt een nadere toelichting. Want in de voornaamste krijgsgeschiedkundige bronnen worden, zo op het oog, nog een flink aantal andere locaties op de Wageningse Berg genoemd. Die bronnen zijn de Enquete Regeringsbeleid 1940-1945 [Enq], de Groene Serie, uitgegeven onder redactie van GenMaj. tit. b.d. V.E. Nierstrasz [GS], en de Nederlandse gevechtsverslagen en rapporten die daarvoor als basis dienden [NIMH Coll 409]. Meldingen, met vindplaats en datum waarneming, waren:

1) "Zware artillerie op Wageningse Berg en tusschen Heelsum en Renkum", [NIMH Coll 409, Inv Nr 509014 (Kapt. G. Cornelissen), 11 mei]
2) "Bij Lexkesveer", [NIMH Coll 409, Inv Nr 509006 (Maj. C.J. Voigt), 11 mei]
3) Bij de kruising Diedenweg-straatweg naar Arnhem, "Vijandelijke art. ontdekt door afgevoerde Ned. krijgsgevangenen", [GS, III.3, Schets/Kaart Nr C.5, 11 mei]
4) Zuid van de kunstweg t.h.v. de landbouwschool te Wageningen (Wageningsche Berg)", [NIMH Coll 409, Inv Nr 507020 (Kapt. T. Dales), 12 mei]
5) "Bij de D van Dorskamp", [Enq, Bijl IB, p. 155, Verslag CV (LtGen. J.J.G. Baron van Voorst tot Voorst), 12 mei]
6) In de Boszoom, "Art. opstelling onnauwkeurig vastgesteld" [GS, III.3, Schets/Kaart Nr C.10, 12 mei]
7) "Vijandelijke artillerie [2,5 km] NO van Wageningen" [GS, III.3, p. 341, 12 mei, NIMH Coll 409, Inv Nr 502013 (P.J.A. Bartels), 12 mei, Enq, Bijl IB, p. 155, Verslag CV (LtGen. J.J.G. Baron van Voorst tot Voorst), 12 mei, NIMH Coll 409, Inv Nr 446123 (Elt-vl. R. Hofstede), 13 mei]
8) "In vt. 176-443" [Enquete, Bijlage IB, p. 155, Verslag CV (LtGen. J.J.G. Baron van Voorst tot Voorst), 12 mei]
9) "Vijandelijke artillerie vt. 176,12-443.05" [NIMH Coll 409, Inv Nr 502013 (Kol. P.J.A. Bartels), 12 mei]
10) "Bij de O van Oranje Nassau Oord", [Bevel Aan C-I-1 LvR, voor bombardement, OLZ (Gen. H.G. Winkelman), 13 mei]
11) "Gepeild nabij / in stelling gebracht bij/ Nol in 't Bosch (Noord van Renkum)" [NIMH Coll 409, Inv Nr 506001 (Kol. A.M.M. van Loon), Inv Nr 506001 (Kapt. K.F. Puffius), 13 mei]

Duidelijk is, dat de plaatsopgaven maar benaderingen zijn. Dat blijkt al uit aanduidingen als: "Bij", "onnauwkeurig vastgesteld". Maar ook de met coördinaten aangegeven stellingen zijn weinig exact. Want zelfs peilingen waren niet nauwkeurig. En een stelling van een afdeling kan, vanwege de vereiste tussenruimte voor de batterijen, gemakkelijk een gebied van 400 m x 400 m beslaan. Dat blijkt soms wel uit de stukken zelf. In het bevel voor het bombardement op 13 mei staat letterlijk:

"1. Vijand stootte op 12/5 door in de lijn Renkum-Wageningen-Rhenen en bereikte de oostrand van de Grebbe onder steun van artillerievuur uit opstellingen, gelegen in westelijke bosrand vt. 36-38 [coördinaten in de oude TK-bladen volgens Bonne-projectie] bij O van Oranje-Nassau-Oord."

Uit vergelijking tussen een oude en een nieuwe TK voor het gebied bij Wageningen is op te maken, dat hiermee een plek bij Dorskamp bedoeld wordt.
De opgegeven coördinaten zijn fout. De coördinaten van de oude bladen liepen West-Oost van 0 tot 40, Zuid-Noord van 50 tot 75. Vermoedelijk werd vt. 36-68 bedoeld. Dit is een vak van 1.000 m x 1.000 m. In nieuwe coördinaten het vak met hoekpunt linksonder 176,34-442,74.

Het lijkt tegen deze achtergrond het beste, nabijgelegen locaties samen te nemen. Groepering levert de volgende locaties op:

* Tussen Heelsum en Renkum, voor 11 mei, uit 1).
* Wageningse Berg/Bij Lexkesveer/Kruising Diedenweg-straatweg/Z van de kunstweg t.h.v. de LH, voor 11 en 12 mei, uit 1), 2), 3), 4).
* Bij de D van Dorskamp/2,5 km NO van Wageningen/ In vt. 176-443, vt. 176,12-443,05/Bij de O van Oranje Nassau Oord, voor 12 en 13 mei, uit 5), 6), 7), 8), 9), 10.
* Nol in 't Bosch, voor 13 mei, uit 11).

Tussen Renkum en Heelsum stond inderdaad op 11 mei veel Duits geschut, zoals we uit andere bronnen weten. Dit waren vermoedelijk twee actieve, en nog twee in reserve gehouden, afdelingen. In voorste lijn III/AR 207, daarachter IV/AR 256 (min 12, toegevoegd aan ID 227). Beide actief. Vermoedelijk kwam 10/AR 256 pas later op de dag in actie en moest dan wellicht in tweede lijn staan. Deze batterij was namelijk ingedeeld bij de Afdeling von Scholz. Die afdeling werd, vanuit Dieren, in de ochtend in mars gezet naar de SS-groep. Vóór het begin van de aanval op de Voorposten waren de eenheden uit de Afdeling von Scholz in elk geval ter plaatse. Een wat latere aankomst van 10/AR 256, met als mogelijk gevolg plaatsing in tweede linie bij Heelsum, vormt een nieuw gezichtspunt.
Volgens de officiële verslagen had ID 207 op 11 mei nog niet de beschikking over Mörsers. Een opstelling daarvan in achtertuintjes is, gezien de verwoestende kracht van de gassen bij het afgeven van een schot, niet waarschijnlijk. Onze eerdere opvatting wordt hiermee herzien.
In de buurt van Oosterbeek stonden nog twee afdelingen in reserve: II/AR 207, en III/AR 311. I/AR 207 was in opmars richting Ede. II/AR SS stond mogelijk al in de Villawijk. Dat is ook een nieuw gezichtspunt.

Het laatste zou de waarnemingen van artillerie op de Wageningse Berg uit de tweede groep volledig kunnen verklaren. Een opstelling zo ver vooruit, zou ook vanuit de bevelvoering begrijpelijk zijn. Twee bataljons (de derde in reserve daarachter) van SS Rgt "DF" waren immers belast met de aanval op de Voorposten op 11 mei 1940.

Een opstelling van zwaar geschut "bij" Nol in 't Bosch is minder waarschijnlijk. Meer voor de hand ligt, dat hier alleen na de capitulatie geschut geparkeerd heeft gestaan. De peiling is vermoedelijk voor de lengte zeer onnauwkeurig geweest. Het zware geschut zal in de Bosrand, de twee batterijen van IV/AR 256 mogelijk zelfs al verder naar voren hebben gestaan.

In de nacht van 11 op 12 mei hebben vermoedelijk verschillende stellingveranderingen naar voren plaatsgevonden.
De stellingen in de Bosrand worden dan bezet. Het meest aannemelijk is, dat hier het zware geschut heeft gestaan. Op 11 mei alleen nog IV/AR 256 (min 12). Op 12 mei ook s Art Abt 735 (de Mörsers).
In dezelfde nacht gaat III/AR 207 naar voren. Deze afdeling komt op de Eng, bij de Geertjesweg.
Rond de middag van 12 mei arriveert ook III/AR 311 op de Eng. Deze afdeling komt N van de Dolderstraat te staan. Dat deze afdeling de reservestellingen van II/AR SS ingenomen heeft, is ook mogelijk. Maar vanwege kruisende vuren minder waarschijnlijk. III/AR moest de aanval op de Grebbeberg van het N bataljon ondersteunen, II/AR SS het Z bataljon.

In de nacht van 12 op 13 mei hebben opnieuw verschillende stellingveranderingen plaatsgevonden. Tenminste bij de Divisie-artillerie, ingedeeld voor rechtstreekse steun aan de infanterie.
II/AR SS bleef, volgens een bericht van Arko 22, in de oude stellingen. Maar moest toen wel de aanval van de SS-eenheid richting Achterberg ondersteunen
III/AR 207 zal nieuwe stellingen betrokken hebben. Waarschijnlijk de eigen reserve-stellingen. Mogelijk anders, in die van een andere afdeling.
III/AR 311 is toen zeker vooruitgeschoven. Deze afdeling kwam, in de nacht of vroege ochtend van 12 op 13 mei, zwaar onder vuur van Nederlandse artillerie. Er zijn drie veldgraven van 9/AR 311 aan de Wageningse Afweg geweest. En, volgens een rapport van de Korpsveterinair, werden 60 paarden gewond of gedood. West van Wageningen zijn goede stellingen te vinden in de noordoosthoek van het Voorpostengebied, en in de zuidoosthoek, bij de weg naar Rhenen. Bij het Nieuwe Kanaal, resp. bij Vada, en bij Synagoge.

Hoe de situatie vanaf de middag van 13 mei aan Duitse zijde was, is maar bij benadering bekend. Op 14 mei waren enkele groepen in de achtervolging op het terugtrekkend Nederlands leger. Welke artillerie-eenheden hierbij ingedeeld waren, is maar bij benadering bekend. Maar dat deel van de historie is voor onze studie een zijlijn. Alleen van belang, omdat het kan helpen de (vermoedelijke) stellingen voor 13 mei nader te bepalen. Dat werk ligt nog te wachten.

maandag 3 mei 2010

Zoekgebied

Het zoekgebied voor de mogelijke stellingen van Duitse artillerie op 12 en vermoedelijk ook 13 mei, is nogal groot. Het besloeg waarschijnlijk ongeveer het gebied tussen de in rood aangegeven hoofdwegen rechts van de stadskern van Wageningen. Dat waren de straatweg Arnhem - Bennekom (N782), de straatweg Arnhem -Wageningen (N 225), en een nu door de bebouwing opgeslokte hoofdroute tussen Wageningen en Bennekom. Zie de volgende kaart, een fragment van een Duitse Truppenkarte uit 1942. Gemaakt op basis van de toen nieuwste Nederlandse Topografische Kaart. De uitsnede loopt van x = 171 tot 179, en van y = 441 tot 446.


Op dit kaartje zijn enkele markante punten in het Wageningen van 1940 weergegeven. Dat zijn, van links naar rechts:

PK = Protestantse (Oude) Kerk
RK = Rooms Katholieke Kerk
ZZ = Ziekenhuis (Ziekenzorg)
LH = Landbouw Hogeschool
LB = Landhuis "Belmonte"
WB = Hotel "De Wageningse Berg"

Zelfs als we ons beperken tot het gebied met westelijke begrenzing de Diedenweg, en oostelijke de oostrand van de Wageningse Berg tussen de beide N-wegen, is dat een oppervlak van ruim 10 km2. In zo'n groot gebied is het zoeken naar een speld in de hooiberg. We moeten het aantal mogelijkheden dus flink zien in te perken.

De algemene eisen uit de voorschriften geven weinig houvast. Behalve de aanbeveling, om stellingen in heuvelachtig terrein bij voorkeur te kiezen op de van de vijand afgekeerde helling. Die regel was vooral gericht op het verminderen van gasgevaar. Strijdgas kon alleen worden ingezet, als de wind van de gebruiker af, richting vijand, blies. Gas zou van hoog naar laag terrein vloeien, en in kommen blijven staan.

Er bestond voor houwitserstellingen een duidelijke rangorde: Tussen stedelijke bebouwing, of kort daarachter. Als tweede keus achter een scherm van hoog opgaande bomen, en dan liefst in bouwland. Bos, heide, en weiland (resp. geen vrij schootsveld, te weinig bescherming tegen grondzicht, of minder geschikte bodem) vallen af. Tenminste als de keuzemogelijkheden ruim genoeg zijn.

Op alle regels zijn uitzonderingen, of tenminste nuanceringen, mogelijk. Zo is een opstelling in een boomgaard voor kanonnen erg geschikt, maar voor houwitsers niet. Een voorliggende rij hoge bomen juist andersom. Verder hadden de Duitse troepen in mei 1940 weinig te duchten van luchtverkenning, of bombardement, door Nederlandse vliegtuigen. De algemene regels moeten dus worden getoetst voor elke gevechtssituatie.

Voor de hand liggende verdere eisen zijn:

(1) Niet tever van de veldhoofdkwartieren van ID 207, het ingezette infanterie-regiment (SS "DF"), en van de artillerie-commandant. Die veldhoofdkwartieren lagen van 11 mei tm 13 mei op de Wageningse Berg.
(2) Voor licht- en geluidmeting moeilijk te vinden locaties. In aanmerking komen dan vooral stellingen die worden afgeschermd door een woonwijk, of op zijn minst een huizenrij, of groot gebouwencomplex. In mindere mate plaatsen achter hoog opgaand geboomte, of in een bosrand.
(3) Vlakbij, maar buiten de gevarenzone van vijandelijk vuur op de tevoren ingenomen stellingen, moeten goede reservestellingen liggen. Na een langdurig afgegeven vuur, is stellingverwisseling gewenst. Dat om het risico van waarneming en tegenvuur zoveel mogelijk te verkleinen.

Een compacte opstelling van een afdeling licht geschut, vraagt een terrein, ongeveer zo groot als de Villawijk op de Wageningse Berg (dik omlijnd). Voor twee batterijen zwaar geschut, of drie licht, op lijn met voldoende tussenruimte, is ongeveer 350 m nodig (de lengte van de dikke streep in de bosrand, NO van de Villawijk).

Op de sterk beboste Wageningse Berg heeft, voorzover bekend, geen Duits geschut gestaan. Zelfs niet op de grote open plekken daarin. Er werd daar alleen op 13 mei vijandelijk geschut gepeild. En er is een melding van horen zeggen. Beide van zwaar geschut "bij" Nol in 't Bosch. Een stelling van Mörsers, bij wijze van spreken voor de deur van het Hotel-Restaurant, dat als comfortabel kwartier werd gebruikt, ligt echter niet voor de hand. Waarschijnlijk was de peiling ook verre van accuraat, en had de meting betrekking op geschut in de Bosrand, of nog verder naar voren. Het zoekgebied kan dan al flink worden verkleind, tot het vak links van de gestreepte lijn.

De zojuist genoemde nadere eisen, beperken het aantal eerste mogelijkheden nog meer. Met bestudering van kaarten en foto's uit die tijd, zijn alleen geschikt lijkende locaties op te sporen. Want misschien stond het uitgekozen veld in mei 1940 onder water, of waren gebouwen gesloopt. Mogelijk ook, was het als open aangegeven terrein intussen dicht begroeid met bos, of waren bomen juist gekapt. In de oorlogsdagen en in dit gebied gemaakte luchtfoto's en geschutfilms zijn niet opgespoord. Aanvullende veldverkenningen geven een vertekend beeld, want er is veel veranderd. We kunnen de situatie van toen, dus maar gedeeltelijk uit de nu voorhanden gegevens afleiden. Dat vraagt flink wat voorzichtigheid met de interpretatie.

Duidelijk is zo wel, dat het aantal mogelijkheden sterk kan worden teruggebracht. Maar voor gerichte artilleriebestrijding zijn de onzekerheden nog te groot. Die kunnen, in theorie, worden verkleind door lucht- of grondwaarneming.

Aan Nederlandse zijde was luchtwaarneming, door gebrek aan inzetbare vliegtuigen en piloten, vrijwel onmogelijk. Grondwaarneming leverde ook bij de Duitsers slechte resultaten op. Een oplossing is dan, om met enkele batterijen tegelijk, vak voor vak af te werken. De zoekslagen kunnen worden verfijnd, als blijkt dat bij beschieting van een bepaald vak één of meer vijandelijke batterijen het vuur staken. Mogelijk om tijdelijk in dekking te gaan. Zelfs als batterijen, zonder te zijn aangeprikt, alleen zwijgen om de tegenpartij te misleiden, wordt de vijandelijke vuurkracht nog tijdelijk beperkt.
Aan Nederlandse zijde werd deze techniek niet gebruikt. Ons schietreglement [Art. 249] eiste namelijk een minstens door drie posten verkregen peiling op vanuit de batterij onzichtbare doelen. Achtergrond was de noodzaak zuinig om te gaan met munitie.

Aan Duitse zijde werden, in voorspelbare volgorde, storende vuren afgegeven op het gebied tussen de Grebbeberg en Elst. Mogelijk was dit mede bedoeld als priktechniek. Want duidelijke peilingen kregen de Duitse waarnemers evenmin. Tussen Elst en de spoorlijn bij Rhenen, werden op 13 mei 1940 6 Nederlandse batterijen vermoed. Daar stonden toen vier afdelingen (II-15 RA, I-16 RA, I-8 RA, en III-8 RA), met 11 batterijen.

vrijdag 30 april 2010

Regels

Het blijkt veel moeilijker dan gedacht, om de opstelplaatsen van Duits geschut bij Wageningen te vinden. Een jaar geleden leek het recept eenvoudig genoeg:

1) Bepaal de mogelijke opstelplaatsen, aan de hand van regels, bodem, relief, en infastructuur
2) Zeef de minst waarschijnlijke stellingen uit, met aanvullende eisen
3) Besluit, aan de hand van waarnemingen en ander bronnenmateriaal

Toegepast op de mogelijke stellingen van II/AR SS, zijn we wel duidelijk verder, maar er blijven vragen genoeg. Mijn reconstructie (op basis van nu bekend materiaal) is ingetekend op het volgend kaartje. Ondergrond vormt foto nr. 1838, uit de Speciale Collectie luchtfoto's 1939/1940 van de WUR.


Ingetekend zijn de opstelplaatsen voor 12 en 13 mei (de drie in de Villawijk), met mogelijke reservestellingen (de drie ervoor). Deze zijn als volgt bepaald.

Volgens de voorschriften, moet een stelling voldoen aan enkele basiseisen. Vooral: Onbelemmerd schootsveld, Voldoende ruimte, Goede dekking tegen vijandelijke waarneming, Gedekte aan- en afvoerwegen, Harde vlakke bodem, In de nabijheid goede plaats voor waarnemingspost, Op voldoende afstand ruimte voor reservestellingen. Hoofdregel is, dat vanuit de stelling aan alle te verwachten schietopdrachten kan worden voldaan.

Op de regels zijn altijd uitzonderingen mogelijk, soms zelfs wenselijk. Een onbelemmerd schootsveld is eigenlijk vooral voor vlakbaanvuur van belang. Houwitsers kunnen zich juist goed verschuilen achter een bomen- of huizenrij. Zij kunnen immers met steilbaanvuur hieroverheen schieten.

Volgens het "Ausbildungsvorschrift für die Artillerie" [H.Dv. 200/5, 1937] moet de artillerie de aanvallende infanterie aan de overwinning helpen. Alle te verwachten vuuropdrachten dienen prompt uitgevoerd te kunnen worden uit de gekozen stellingen [Punt 17]. Dat levert nog weinig konkrete aanknopingspunten op. Wel helder is de aanbeveling, om stellingen vooral op de van de vijand afgekeerde helling van heuvelachtig terrein te kiezen [Punt 44]. Maar dat schijnt bij Wageningen niet gebeurd te zijn. Niet, omdat belangrijke doelen, voor storende vuren en artilleriebestrijding, dan tenminste voor het 15 cm geschut buiten bereik lagen. De oosthelling van de Wageningse Berg ligt rond x = 178, de stellingen van I-12 RA (onze meest westelijk geplaatste afdeling in het vak van IV Div) rond x = 166. In vogelvlucht gemeten was de afstand 12 km. Het 15 cm-geschut van IV/AR 256 had een dracht van 13, 25 km.

Houvast geven de regels voor de benodigde ruimte wel. Vooral als rekening gehouden word met aanvullende eisen m.b.t. schootsveld, de aanwezigheid van dekkingen, en van goede aan- en afvoerwegen, etc.

Stellingen vroegen minimaal een breedte van ongeveer 100 m voor licht, tot 150 m voor zwaar geschut. De diepte zou (bij verspreide opstelling om trefkans te verminderen, zoals in de voorschriften aanbevolen) ongeveer de helft van de afstand in de breedte tussen elk stuk (d.w.z. 1/2 x 30 - 50 m = 15 - 25 m) bedragen.

Aanbevolen ruimte tussen de batterijen was een afstand van 300 - 500 m. Dit zowel om het risico op treffers bij afzwaaiers van vijandelijk vuur op andere batterijen, als uit eigen achterliggende batterijen, zo klein mogelijk te houden. Maar te grote afstanden belemmeren de commandovoering weer.
Kruisende vuren zijn te vermijden. In een lange lijn regelmatig naast elkaar geplaatst geschut ook. Tenslotte is opstelling vlakbij markante punten, vooral de voor eigen bezetting in gebruik genomen gebouwen, ongewenst. Dat zou de vijandelijke artillerie een te gemakkelijk richtpunt geven, en te veel schade opleveren.

Conclusie van mijn kaart- en veldverkenning is, dat eigenlijk het gehele gebied tussen de Wageningse Berg, en de bebouwde kom van Wageningen, geschikte opstelplaatsen levert. Goed gedekte stellingen waren te vinden in de Bosrand, zuid van Bennekom, tot voorbij de villawijk op de Berg (tussen Englaan, Bosrandweg, Generaal Foulkesweg, en Diedenweg). Zeker als ook de Eng, en het bouwland W van de Diedenweg meegenomen wordt. Bij intekenen, en toepassing van aanvullende eisen, blijven echter maar weinig mogelijkheden over. Zie het kaartje boven. Verdere toelichting volgt nog.

woensdag 28 april 2010

Tussenstand

Op dit moment zijn nog geen definitieve conclusies te trekken. Wel kan er al een tussenstand worden opgemaakt. Voorlopige bevindingen zijn:

1) De algemene regels geven (ook na uitgebreide kaartstudie en terreinverkenningen) niet genoeg houvast om mogelijke locaties vast te stellen, of om door ooggetuigen aangeduide stellingen als onwaarschijnlijk af te voeren.
2) Aan de hand van het uit KTB's bekende opmarsschema, en de hoofdregel, dat de artillerie de infanterie op de voet dient te volgen, kan wel de hoofdrichting van de verplaatsingen worden vastgesteld. Duits geschut (drie afdelingen ?) heeft op 11 mei gevuurd vanuit Renkum/Heelsum. Mogelijk één afdeling al vanaf de Wageningse Berg (Villawijk). Op 12 en 13 mei stond de artillerie (vijf afdelingen ?) op de Eng, in de rand van de Wageningse Berg, en de Boszoom. Op 14 mei zijn, vermoedelijk voor het eerst, afdelingen W van Wageningen in actie gekomen.
3) Er zijn weinig duidelijke waarnemingen op vurend geschut opgetekend. Op geluid werd bijna niets gepeild. Zo goed als alle vastgelegde waarnemingen zijn met de kijker gedaan. Vaak kon daarbij wel de richting naar de stelling worden vastgesteld, maar werden geen snijpunten gevonden. Bij enkele peilingen was nog een geschatte afstand aan te geven.
4) Zelfs de met coördinaten aangegeven stellingen zijn niet nauwkeurig bekend. Dat werd vooral geweten aan veelvuldige verplaatsingen. Die hypothese lijkt te kunnen verworpen, al vermoedden ook de Duitsers aan onze kant "Wanderbatterien" [zwerfbatterijen].
5) Na inschetsen van de vermoedelijke stellingen, blijkt vurend geschut vooral in de hogere terreingedeelten te zijn waargenomen. De Eng, toch ook 15 - 25 m + AP, ligt achter maskerende bomen- en huizenrijen. Vlakbij Nol in 't Bos zal geen stelling zijn geweest. Een waarneming ter plaatse betreft vermoedelijk geschut, dat daar na afloop van de strijd tijdelijk geparkeerd stond. Verderop zijn wel geschikte locaties aan te wijzen. Maar het zware geschut lijkt toch bij "Dorskamp" te hebben gestaan.
6) Op de Wageningse Berg (tenminste in de zuidelijke strook tussen Wageningen en Renkum) heeft waarschijnlijk geen geschut gestaan. Maar helemaal uitgesloten is dat niet. Mogelijke locaties zijn hier: Westbergweg, Landbouw Hogeschool, Renbaan (het tegenwoordige voetbalstadion).
7) Behalve voor de Duitse opstellingen bij Renkum/Heelsum, en op de Wageningse Eng, zijn geen ooggetuigen meer gevonden. Hierbij zijn nog enkele tegenstrijdigheden op te lossen.

Het afgelopen jaar ben ik veel aan het puzzelen geweest op de mogelijke Duitse stellingen bij Wageningen. De eerder geplaatste luchtfoto uit de Speciale Collecties van de WUR vormde daarbij de basis. Nodig om een beeld te vormen, hoe ongeveer dit gebied er in mei 1940 uit zal hebben gezien. Uitgebreide kaartstudie en terreinverkenningen leverden ook bruikbare indrukken. Schitterend trouwens, de bloeiende bomen in deze tijd in het voorpostengebied en op de Eng. Het is ook mooi om een cirkelende buizerd waar te nemen, die aangevallen wordt door een veel kleinere vogel, zoals een kievit, of een kraai. Jammer genoeg is zoiets met mijn materiaal niet vast te leggen. Maar het landschap wel. Dat vergoedt veel.

dinsdag 27 april 2010

Meettechniek

De in de vorige aflevering genoemde tegenstrijdigheden, zijn moeilijk meer op te lossen. Door meetposten werden nauwelijks snijpunten op vurende Duitse batterijen verkregen. Waarnemingen zijn bovendien meestal te vaag en beknopt in de bewaarde verslagen en registers vastgelegd. Er zijn maar weinig ooggetuigen, of foto's van stellingen (meer) te vinden.

Achteraf lijken veel waarnemingen toch te snel als onbruikbaar terzijde gelegd. In het algemeen zijn waarnemingen van niet-artilleristen genegeerd. Verder zijn onbevestigde en onwaarschijnlijke meldingen zonder meer terzijde gelegd. Maar onbevestigd, of onwaarschijnlijk, is niet hetzelfde als onmogelijk.
Schifting is, door de veelheid van waarnemingen in wisselende kwaliteit, wel nodig. In dit onderzoek is alleen verder te komen met ruimere toelating van materiaal, onder toepassing van enkele werkhypothesen en toetsingsregels.

Eerst wat nadere informatie over de meettechniek bij de artillerie in WOII.

Om vijandelijke artillerie te kunnen bestrijden, moet de plaats van een batterij nauwkeurig genoeg bekend zijn. Op de kaart wordt daarvoor een lijn getrokken, van waarnemingspunt naar doel. Het snijpunt van minstens twee lijnen levert een bruikbare plaatsbepaling op. Bij samenvallen van de snijpunten was duidelijk, dat de meetfout verwaarloosd mocht worden. Als de snijpunten niet samenvielen, was in elk geval helder, dat er een niet te verwaarlozen meetfout bestond.
Onze schietregels stelden daarom ook als eis, dat de vermoedelijke positie door minstens twee onafhankelijke waarnemingen uit andere posten werd bevestigd.

De simpelste metingen zijn te doen met kaart, kompas, en kijker. Maar dat geeft resultaten die niet nauwkeurig genoeg zijn. Men kan zich, bij doelen op grote afstand, gemakkelijk honderden meters vergissen, in richting en afstand. Het is uiterst moeilijk om de lichtflits van een schot (als die tenminste te zien is) nauwkeurig te vertalen naar een kaartpositie. Op een lichtflits is niet scherp te stellen met een afstandmeter, en te richten met een theodoliet. Het met de hand gemeten tijdsverschil tussen knaltijd en lichtflits, of tussen mondingsknal en detonatie aan het eind van de baan, geeft maar een eerste benadering van de afstand. De standaardhulpmiddelen van een artilleriewaarnemer falen dan.

De volgende foto maakt duidelijk, hoe moeilijk het is, om aan de hand van bekende ingemeten punten (merkpunten) afstand en richting te bepalen. Dat vereist helder weer, de nodige terreinkennis, en enige oefening in het vertalen naar een positie op de kaart.


Op de foto is de toren van de Oude Kerk (bijna geheel rechts, boven de vlaggenmast) bijna niet te zien. Links hiervan is verwarring mogelijk tussen de eerste flat, die te zien is komend uit Rhenen, en de tweede (het gaat om de tweede). De eerste staat aan het begin van de Lawickse Allee, de tweede bij het Nudepark. Die posities liggen ongeveer 1 km van elkaar. De lichtmasten van het voetbalstadion op de Wageningse Berg (nog juist in de rechterhelft van de foto) lijken heel dichtbij. De dubbelflat "Belmonte" (in de vork van de Ritzema Bosweg en de Generaal Foulkesweg) lijkt eerder op de westhelling van de Wageningse Berg, dan helemaal aan de oostzijde van Wageningen te liggen. En hoe groot is de afstand tussen de dubbelflat en het gebouw met de rode bovenkant hiervoor ? Het laatste gebouw is van een zorgverzekeraar, en ligt aan de Lawickse Allee. De afstand volgens kaartmeting is ongeveer 3 km.

Het Nederlandse leger had op Legerkorpsniveau specialisten, met gevoeliger apparatuur. Deze eenheid, de Artillerie Meet Compagnie (bij II LK was die 2 AMC genummerd), bestond uit een Lichtmeetafdeling (LMA), en een Geluidmeetafdeling (GMA). Bij goede terrein- en weerscondities (geen obstakels die zicht afschermen en geluid afbuigen, weinig wind, goed zicht) gaf dit systeem bruikbare resultaten.

De LMA werkte met vergelijkbare hulpmiddelen, als de waarnemer van een mitrailleurgroep, artillerieafdeling, of batterij. De instrumenten waren in het algemeen wel van betere kwaliteit. Men zal mogelijk ook beter geoefend zijn geweest, maar miste gedetailleerde terreinkennis.
De GMA ving mondings- en detonatieknallen door microfoons op. Zelfregistrerende apparatuur legde tijd, sterkte, en frekwentie van elk opgevangen geluid per meetpost vast. Vergelijking van de waarnemingen van twee of meer posten maakte het mogelijk, schoten aan een bepaalde batterij (naar type vuurmond en positie) toe te wijzen.

Nadere informatie over de in WOII gehanteerde meettechnieken bij de artillerie is te vinden in de Militaire Spectator. Zie bijvoorbeeld het artikel van Brest van Kempen, "Verklaring van de beginselen (..)", MS 1921, p. 273 - 300. En de bijdrage van Kaiser, "Oorlogservaringen (..)", MS 1922, p. 740 - 750, en MS 1923, p. 43 - 55.

vrijdag 23 april 2010

Tegenstrijdigheden

Deze blog werd gestart, om te zien of met nieuw materiaal, of een nieuwe zienswijze, een paar tegenstrijdigheden zouden zijn op te lossen. De voornaamste zijn:

(1) Er werd al in de vroege ochtend van 10 op 11 mei vuur van zeer zwaar geschut gemeld. Dat werd gepeild op de Dunoberg bij Heveadorp, ruim 4 km W van Arnhem. Voor zover valt na te gaan, heeft toen vandaar beslist geen geschut kunnen vuren van een groter kaliber dan 15 cm. Het Duitse leger was nog volop in opmars. Mörsers, het zwaarst in deze sector ingezette geschut, waren (tenminste volgens de officiële lezingen) nog niet ter beschikking van ID 207.
(2) Een ooggetuige uit Renkum geeft aan, dat in de vroege ochtend van 10 op 11 mei zwaar geschut werd geplaatst in het aardappelveld van enkele huisjes aan de Le Maitreweg. Uit een door hem bijgevoegde tekening blijkt, dat daar 3 stukken stonden, verder naar het noorden, nog 8 stukken. Bij Heelsum heeft waarschijnlijk nog een afdeling geschut gestaan, die de aanval op de voorposten ondersteunde (11 mei).
Het getal van 3 stukken in het aardappelveld is alleen verklaarbaar, als aangenomen wordt dat dit een een incomplete batterij zou zijn geweest. Uitval door tegenvuur kan worden uitgesloten. Uitval door een ongeval niet helemaal. Maar een dergelijk voorval wordt niet gemeld in de KTB's. Dus toch Mörsers ? Na ruggespraak met een deskundig collega-onderzoeker (de webmaster van www.Grebbeberg.nl), houden we het erop, dat er materiaalpech zal zijn geweest.
(3) Op de volgende dag (12 mei) werd de aanval op de Grebbeberg ondersteund door ongeveer 60 stukken (?). Dat lijkt wat overdreven. Waarschijnlijk zijn twee afdelingen 10 cm, één afdeling 15 cm oud model, twee batterijen 15 cm, en twee batterijen 21 cm ingezet. Het zou dan om 50 stukken zijn gegaan. Al dit geschut heeft in de bosrand bij Dorskamp, op de Wageningse Berg, en op de Eng, gestaan. Nog niet de helft van al deze vuurmonden werd waargenomen. Bijna niets nauwkeurig gepeild. Op twee bekende foto's staat geschut van II/AR SS bij Wageningen zonder dekking of camouflage in het veld. Hoe is het mogelijk, dat dit niet werd waargenomen en nauwkeurig ingepeild ?
(4) Op de dag van de Duitse doorbraak bij Rhenen (13 mei) zou volgens een kaartje uit de KTB's één eenheid artillerie aan de voet van de Grebbeberg hebben gestaan. Ook die eenheid werd niet waargenomen, en dus evenmin bevuurd. In de gezaghebbende Nederlandse geschiedschrijving wordt aangenomen, dat alleen licht infanteriegeschut in voorste lijn (tot in de Westrand van Wageningen) actief is geweest. Mogelijk verwijst een passage in het gevechtsverslag van I-22 RA, wel naar deze verder vooruitgeschoven eenheid, die ook (vanwege ochtendnevel maar kort) beschoten werd. Dan is dit wapenfeit altijd onderbelicht gebleven.

Vooral op het derde punt valt veel nieuws te melden. Als inleiding op de volgende updates, volgt hier een kaartje met de door een ooggetuige, of door fotomateriaal, bevestigde stellingen. Deze zijn ingetekend op een luchtfoto, die destijds is gebruikt als basis voor een nieuwe Topografische Kaart. De foto is afkomstig uit de Speciale Collecties van de Bibliotheek van de Wageningen UR.


Toevoeging 30/04/2010:
Deze eerder geplaatste foto is aangepast. De stellingen op de Eng zouden noordelijker hebben gestaan. Echt zeker zijn deze stellingen nog niet.

Tip voor belangstellenden van deze fotocollectie:
Tot 17 september loopt er een tentoonstelling "WO2 luchtfoto's toen & nu" bij deze instelling. Aanstaande woensdag wordt in dit kader een lezing door enkele deskundigen op het gebied van luchtfoto-interpretatie gehouden. Nadere informatie hierover is te vinden op http//library.wur.nl/speccol.

woensdag 21 april 2010

Nieuwe gegevens

Het is al weer maanden geleden, dat deze blog door mij werd aangevuld. Er waren ook nauwelijks nieuwe gegevens. Een geplaatste oproep in het blad van de Wageningse Historische Vereniging heeft niets opgeleverd. Dat was teleurstellend, maar op zich wel begrijpelijk. Want er zijn weinig of geen ooggetuigen meer in leven. Daarnaast zijn herinneringen van zo lang geleden niet altijd (meer) betrouwbaar. Dat merk ik ook bij mezelf, als ik naar iets uit mijn jeugd (of zelfs maar van een jaar of vijf geleden) terugdenk. Eigen waarnemingen worden dan door later verworven kennis gekleurd en soms flink vertekend.

Een nog onbewerkt pakket van informatie vormen de gegevens van waarnemers van 8 RA.
Hiervan zijn twee registers bewaard. Waarnemingen zijn opgetekend uit in hoofdzaak vier plaatsen, waarvan de coördinaten goed bekend zijn. Per waarnemingspost (wp):

(1) Wp Levendaal (LD), afdelings-wp I-8 RA, (168,62-441,32)
(2) Wp Dierenpark (DP), wp II-19 RA, en 2-III-8 RA, (169,10-441,30)
(3) Wp Groene Bank (GB), afdelings-wp III-8 RA, (167,77-442,34)
(4) Wp Oude Veenendaalsche Weg (O.113), batterij-wp 3-III-8 RA, (167,18-442,65)

De opgegeven coördinaten zijn door mij voor een deel omgerekend uit coördinaten in het oude kaartbladensysteem (Bonne-stelsel). De gegevens komen uit betrouwbaar te achten bronnen. Onder meer het Dagboek van Elt C.W. de Visser, waarnemer bij Staf 8 RA, en het Stellingbericht van Res-kapt J. van 't Land, C-III-8 RA.

In het voorjaar van 2009 en van dit jaar heb ik wat veldwerk verricht, om een indruk te krijgen van het uitzicht uit de genoemde stellingen. Het uitzicht vanuit LD en O.113 is niet meer te reconstrueren, omdat die terreinen nu niet meer toegankelijk zijn, en ook teveel afgeschermd door voorliggende begroeiing. Het uitzicht uit DP heb ik nog niet bekeken. Met het (reconstrueren van het) uitzicht vanuit GB had ik al moeite genoeg.

De foto die naast deze blog staat geeft het uitzicht vanaf de Bergweg, hoek Beukenlaan. Een paar honderd meter O, en wat verder Z, dan O. 113 en GB. Dat zal goed vergelijkbaar zijn met het uitzicht dat men van daaruit had. Die foto volgt hier nogmaals.



Bedacht moet worden, dat de waarnemingsposten vanuit een verhoogde plek (vaak een hokje in een stevige beuk) de vallei tussen Utrechtse Heuvelrug en Wageningse Berg inkeken. Achterveld en Wageningen waren kleinere kernen. Maar het omliggend terrein was vroeger veel bedekter. Er waren rietpercelen, bosjes voor het kaphout, hoogstamboomgaarden, en, langs de meeste opritten en wegen, bomenlanen. Daar zijn nog wel mooie restanten van te bewonderen.

Vanuit het veld bij de Haarweg valt van het niveauverschil richting Wageningse Berg, door het geleidelijk oplopend terrein en nieuwe voorliggende bebouwing, niets (meer) te zien. Richting Utrechtse Heuvelrug (Grebbeberg, Rhenen) wel. Zie de beide volgende panoramafoto's.