zondag 30 oktober 2011

Locatie Groene Bank

Vorige week heb ik een interview gehad met de heer J.A.A. Wynekes, in mei 1940 cadet-vaandrig (in het derde jaar van de KMA, tegen het officiers-examen aan). Hij was toen geplaatst bij III-8 RA. In de meidagen draaide hij diensten als waarnemer op de post Groene Bank. De post Groene Bank werd in de avond van 12.5.40 verplaatst naar een reservepositie, wegens herhaalde beschietingen en zelfs een Stuka-bombardement. Waarschijnlijk waren de beschietingen en het bombardement vooral gericht op het uitschakelen van een nabijstaande batterij luchtdoelartillerie waarvan de post een staartje meekreeg.

Vrij zeker is de exacte locatie van wp Groene Bank (bezet van 10 mei 1940 in de ochtend tm 12 mei daaraanvolgend in de avond) nu bepaald. Mede op grond van het interview. Hierbij een luchtfoto met de vermoedelijke plaats rood omcirkeld.


De heer Wynekes beschreef de post als "een houten platform in een eenzame boom aan de rand van een glooiend terrein, uitkijkend op Wageningen".

Die omschrijving was natuurlijk lang niet voldoende om de positie te bepalen. Maar er zijn gelukkig in andere bronnen voldoende aanknopingspunten. Het Dagboek van Kapt H. Ballot (waarin de locatie ook nog in vrij algemene termen wordt omschreven, maar waaruit blijkt dat terzijde op een roggeveld een batterij luchtdoelartillerie stond), het Stellingbericht (dat de door de Terreinmeetdienst ingemeten coördinaten geeft), een wat gedetailleerder beschrijving van Elt L.D. Broekema, die onder vijandelijk vuur veel waarnemingen deed en naar de mening van de heer Wynekes eigenlijk wel een lintje verdiend had, maar dat niet kreeg.

Zoals gezegd, van het uitzicht kon Wynekes zich weinig herinneren. Een glooiend landschap, Wageningen. Hij is alleen bij elk vuurcorrectie ladder op en ladder af geweest. Hij hoefde ook niet veel meer te doen. De vuren werden door Ubbo Meijer, de luitenant Vuurregelingsdienst, uitgerekend. De waarnemingsmiddelen waren primitief, alleen een artilleriekijker. Eigenlijk een gewone 6x (of 8x ?) vergrotende veldkijker, maar dan met een op matglas ingegraveerd ruitjesraster om relatieve posities te kunnen bepalen.

Broekema heeft meer waarnemingen gedaan, ook omdat Wynekes rond de middag van 12.5 uitviel. Broekema was geboren en getogen in Wageningen en kende de omgeving als zijn broekzak. Zijn waarnemingen op Duitse artillerie zijn helaas (op één uitzondering na) voor de plaatsen onduidelijk vastgelegd.
Over het uitzicht heeft hij onder meer het volgende opgeschreven (10 mei tegen 18.00 uur):

"Van hieraf heb ik uitzicht op Veenendaal, Ede, Bennekom, Achterberg, Wageningen en op de achtergrond: Wolfheze, Heelsum, Oosterbeek, enkele torens van Arnhem en Nijmegen, welk uitzicht rechts begensd [?] is door de straatweg Wageningen-Rhenen.
Het uitzicht is nu vrij levenloos. Nog enkele evacués, nog enkele achtergebleven paarden en koeien, vrij veel kippen en een enkele auto. Van de oorlog is niets te merken, behoudens van tijd tot tijd [vijandelijke] vliegtuigen, acht [!] rokende wrakken van de neergeschoten Duitse vliegtuigen van 's morgens en een brand in Veenendaal, dienende om het schootsveld vrij te maken."

Bron: L.D. Broekema, "Oorlogservaringen". In: "Oud-Wageningen", blad van de Historische Vereniging Oud-Wageningen. Jrg 38 No 2, april 2010 (p. 47).

maandag 17 oktober 2011

Een eresaluut voor onze artilleristen

Een nader onderzoek naar de inzet van Duitse artillerie bij Wageningen is bijna afgerond. Op grond daarvan past een eresaluut voor onze artilleristen daar en speciaal voor de grote inzet van de waarnemers. Nierstrasz geeft hen niet terecht de Zwarte Piet.

Omdat onze regels vrij strak waren, is met de waarnemingen op vijandelijke artillerie (- achteraf gezien - veel te) weinig gedaan. Daar waren wel redenen voor, die nu toch deels zeer aanvechtbaar lijken. Maar achteraf praten is natuurlijk gemakkelijk. De gegevens op een rij gezet zijn:

1) In totaal zijn tientallen vuren afgegeven. Hieronder maar een handvol op verkende (of vermoede) Duitse artillerie. Men beperkte zich grotendeels tot vuren W van Wageningen. Op Duitse artillerie hierbij van W naar O: 3 vuren in de Uiterwaarden door I-22 RA, 2 vuren in de Westrand van Wageningen door I-8 RA en I-15 RA, 1 vuur op een verplaatsing van de Bosrand naar Bornse Steeg door III-8 RA, 1 vuur (herhaald) door I-12 RA op de vermoedelijke opstellingen van zware artillerie in de Bosrand. In het volgend kaartje zijn alle afgegeven vuren ingetekend (lichtblauw 11.5, paars 12.5, rood 13.5)


2) Voor artilleriebestrijding was de LKA bedoeld. In het Algemeen Verdedigingsbevel en het Geheim Artilleriebevel (in maart resp. april 1940 nog aangepast door Gen Maj J. Harberts) waren ingedeeld I-12 RA, I-15 RA en II-19 RA.
3) De laatste afdeling was na verplaatsing op 12.5.40 rond de middag vrijwel uitgeschakeld. I-12 RA stond met drie van de vier batterijen in vooruitgeschoven stellingen bij Veenendaal (Dikkenberg), vooral gericht op het vak van II Div (richting Ede en Scherpenzeel). Opdracht was, dat I-12 RA storende vuren moest kunnen afgegeven tot de lijn Heelsum - Oostrand Ginkelse heide - Driesprong bij Meulunteren en vijandelijke artillerie moest kunnen bestrijden tot de lijn Pompstation (oostrand van de Wageningse Berg)- spoorlijn Utrecht Arnhem bij kp 78 - straatweg Arnhem Ede (Roekel) bij kp 1. Omdat de vooruitgeschoven batterijen in geschutsputten waren geplaatst, was het vuurbereik beperkt.
4) Voorzover bekend hebben I-12 RA en I-15 RA maar enkele vuren afgegeven op de vaak onnauwkeurig bepaalde plaatsen van Duitse artillerie. Met name bij Dorskamp en Bornse Steeg, resp. West van Wageningen (Vada, Synagoge, Uiterwaarden).
5) De Divisieartillerie heeft, met toestemming van de LKAC (Kol P.J.A. Bartels), vijandelijke artillerie bestreden voorzover die in zicht kwam van de waarnemers.
6) In totaal werden vooral op 11.5 14 en 12.5 12 genoeg redelijk bruikbare waarnemingen gedaan. Daarbij werd de richting gepeild. De afstand moet ook bij benadering bekend zijn geweest (goed te schatten aan de hand van bekende terreinpunten en te controleren met knaltijden*).
7) De regels voor acceptatie van waarnemingen waren te strak. Voorschrift was, dat er een kruispeiling moest worden gedaan door minstens drie posten. Eventueel na elkaar, wat dan de eerdere waarnemingen bevestigde. Alleen voor waarnemingen op mondingsvlammen moesten die waarnemingen ook nog eens gelijktijdig worden gedaan. Dat was onder de gevechtsomstandigheden toen niet mogelijk. Onder meer door de slechte verbindingen en uitval van posten. Een aantal posten werd ontruimd omdat teveel vijandelijk vuur werd ontvangen.
8) Moeilijk te begrijpen is, waarom de afdelingen 7 Veld (I-8 RA, op 13.5 ook II-4 RA en I-16 RA) niet zijn ingezet voor het afgeven van storende vuren. Een gebrek aan slanke brisantgranaten (die de dracht verhoogden van 8 km naar 10,5 km) kan daar de reden voor zijn geweest. Bij I-8 RA bestond de munitievoorraad voor iets meer dan de helft uit brisantgranaten (Bg) met verminderde lading (dracht tot 5 km), voor 40% uit BG met normale lading (dracht tot 8 km), voor maar ongeveer 8% uit slanke BG.
9) De opsporing aan Duitse zijde was beslist niet beter. De opsporing in dit terrein leverde veel slechtere resultaten dan vooraf werd verwacht. Aan Duitse zijde kon men vanuit artillerievliegtuigen ook maar weinig stellingen ontdekken. De stellingen waren door beide partijen goed gecamoufleerd. De Duitse Licht- en Geluidmeetposten spoorden ook lang niet alle batterijen op. Op 13.5 waarschijnlijk nog niet de helft van het vurend Nederlands geschut. Duitse interpretatie was, dat er hooguit 6 batterijen vuurden, die alleen vaak van stelling wisselden.

Voor de moeilijke waarneming (aan beide zijden) geeft het terreinprofiel een goede verklaring. Voor de Duitsers was het hoge terrein alleen vanuit de lucht in te zien. Aan Nederlandse zijde waren er boomgaarden, bosjes, bomenranden langs wegen, huizen en boerderijen die het zicht sterk beperkten. Zie onderstaande schets.




* Op vurende artillerie die zichtbaar is, kan knaltijdmeting worden toegepast. Daarbij wordt gebruik gemaakt van het tijdsverschil tussen het zien van de mondingsvlam en het horen van de mondingsknal. De knal komt later, omdat geluid zich veel langzamer verplaatst dan licht. Voor elke seconde vertraging mag een afstand van 350 m worden gerekend. Dit is een vrij onnauwkeurige meting. Maar nauwkeurig genoeg voor het afgeven van storend vuur.

NASCHRIFT
Uit deze blog blijkt, dat soms (misschien wel vaak) door nieuwe gegevens een oude eigen mening moest worden herzien. Na het lezen van "Officier van Oranje", het boek van Rik Sentrop over J.A.A. Wynekes, in mei 1940 waarnemer op de post Groene Bank, lijkt dat nu ook weer nodig. In het boek wordt als eerste wapenfeit op 11 mei 1940 een vuur op vijandelijke artillerie genoemd. Een eenheid met paarden. III-8 RA neemt die onder vuur. Citaat (p. 71): "Plotseling bewegingen in het vizier. In Wageningen komt Duitse artillerie in stelling. Met zijn kompas en kaart weet Broekema [Elt-verkenner, plaatselijk goed bekend, zijn ouders woonden in een villa op de Wageningse Berg] razendsnel de positie te bepalen. [..] Ik geef de coördinaten direct door aan Ubbo Meijer [Lt Vuurregelingsdienst]. Gelijk volgt het vuurcommando.
Bwam. Bwam. Bwam. Er valt een dot vuur op die Duitse paarden en kanonnen." In de registers komt dit vuur niet voor. Maar die zijn ook dikwijls onvolledig en achteraf gereconstrueerd. Er staat wel een waarneming in het Dagboek van Staf 8 RA en in het Bevels- en Meldingenregister van III-8 RA. Uit de laatste bron [NIMH Coll 409, Inv Nr 511016]: " 11.5 7.45 uur. Er komen projectielen neer in vt 170-440 (geschat). Mondingsvlam 5 o/oo li. Oude Kerk Wageningen". Dat is in de richting van de akker op de Wageningse Berg (bij de Westbergweg, de verbindingsweg tussen de Diedenweg en Lexkesveer. Die akker ligt op 35 m + NAP en kan goed zichtbaar zijn geweest vanuit Groene Bank). Er waren bovendien onafhankelijke meldingen van geschut op de Wageningse Berg in rapporten van Kapt G. Cornelissen [NIMH Coll 409, Inv Nr 509014], Kapt T. Dales [Idem, Inv Nr 507020], Maj C.J. Voigt [Idem, Inv Nr 509006]. Nierstrasz nam in zijn Schets/Kaart C.5 (Gebruik van de artillerie bij IV Div op 11 mei 1940) een omcirkeld kruisje op aan de noordzijde van de Straatweg, kruising Diedenweg, bij de LH. Dat ligt aardig in de buurt. Als verklaring hierbij "Vijandelijke art. ontdekt door Ned. krijgsgevangenen". Waarschijnlijk gebaseerd op onder meer de melding van Kapt. G. Cornelissen. De locatie werd door mij beschouwd als bevestigde waarneming op III/AR 207.

Mijn indruk was tot nu toe, dat met deze waarnemingen en doormeldingen niets was gedaan. Dat lijkt nu toch echt anders te liggen. Vrij zeker werd hierop door III-8 RA (een niet in de registers voorkomend) initiatiefvuur afgegeven. Mij lijkt het getuigenis van de heer J.A.A. Wynekes (bevestigd in een telefoongesprek) namelijk heel geloofwaardig, ondanks het ontbreken van "hard bewijs". De locatie lag binnen bereik van III-8 RA. Het is dan moeilijk voor te stellen, dat op waargenomen vijandelijk geschut niet zou zijn gevuurd.

zondag 27 maart 2011

Perspectief

Een verschil in perspectief kan tot grote verwarring leiden. Zo blijken veel geciteerde gegevens nogal eens uiteen te lopen. Niet alle bronnen zijn daarom ongewijzigd te gebruiken voor het Wagenings toneel.

Voor de (zeer) zware Duitse artillerie in mei 1940 ingezet, kan het volgende worden vastgesteld.

In het werk van B. Müller-Hillebrand [BM-H] is dat de Westfeldzug, naar de stand van 15.5.1940.
In het boekje over Eisenbahnartillerie van Guy Francois [Guy] is dat het Duitse optreden met railgebonden artillerie in Frankrijk. Het accent ligt daarbij op 1941 en later. Vermoedelijk heeft hij vanuit 1941 naar 1940 teruggeredeneerd en ook BM-H als bron gebruikt voor zijn sterkte-opgaaf van mei 1940.

Officiële Duitse gegevens zijn verzameld in de twee volgende scans.


Vergelijking met de eerder genoemde secundaire bronnen levert de volgende nieuwe inzichten op.
(1) s Art Abt 735 werd in maart 1940 onvolledig opgericht, met 2 batterijen. De derde batterij zou per 5.4.1940 opgesteld worden door Wehrkreis X. Beoogde beschikbaarheid van de derde batterij vanaf 25.4. Die wordt in een document van 4.5 voor het eerst gemeld, per 15.5 bevestigd. Mogelijk is de deadline dus niet gehaald. In Noord-Brabant (bij XXVI AK) en bij Wageningen (bij X AK/ID 207) waren in elk geval maar 2 van de 3 batterijen beschikbaar.
(2) BM-H geeft ten onrechte aan, dat EB 721 maar 1 stuk 24 cm had. Ook het overzicht van Guy voor mei 1940 klopt niet. De verdeling naar type was aan het begin van de Westfeldzug (tm 15.5.1940):

EB 664 2 st 24 cm SK L/40 (Th)
EB 674 1 st idem
EB 721 2 st 24 cm SK L/35 (Th B)
EB 722 2 st idem

Authentieke overzichten zijn te raadplegen op http://sturmpanzer.com als “NARA”-documenten. Beschikbaar met de standen per 15.1.40, 1(5).4.40, 15.5.40 en later. Hierin (meestal in handschrift) veel interessante aantekeningen van aanvullingen, wijzigingen, verplaatsingen van de Duitse eenheden. Bron: National Archives USA, Microfilms T-78. Bij het NIMH gedeeltelijk beschikbaar als Collectie 400 - Washington papers.

zaterdag 26 februari 2011

Nederlands geschut mei 1940

Even iets heel anders. In enkele veel geraadpleegde werken, komen sterk verschillende cijfers voor over het aantal vuurmonden (stukken geschut) bij de Nederlandse artillerie in mei 1940. Bijvoorbeeld:

* 678 st - Bij J. Albarda en F.L. Kroesen, “Nederlands geschut sinds 1677” (1978). P. 33.
* 704 st - Bij H. Ringoir, “Afstammingen en voortzettingen der Artillerie” (1979). P. 10, 11.
* 710 st - Bij J. Klingens, “Het paardenvolk in mei 1940” (z.j.). P. 23 – 70.
* 886 st - Bij M. Brink en C. Cramer, “Ergens in Nederland” (1989). P. 121.

Op 41afdva.net staat de tot nu toe hoogste opgaaf. Totaal 1.000 vuurmonden.
http://www.41afdva.net/index.htm, doorklikken op “Artillerie algemeen”, daarna op “Mei 1940”. Dit overzicht klopt redelijk, behalve 17 RA en de opgave van de aantallen in Depots en reserve.

Onder meer over 17 RA bestaat verwarring. Klingens (p. 46) noemt hier I-17 RA en II-17 RA, twee afdelingen met elk 12 st 7 Veld. Daarnaast de derde afdeling, III-17 RA met 16 st 8 Staal, en de Sectie 10 L/30.
Volgens de gevechtsverslagen (en de bijbehorende schetsen) van dit regiment had I-17 RA (Nierstrasz Deel III.4B, p. 4) maar twee batterijen. Deze afdeling (op het Zuidfront Vesting Holland) beschikte dus maar over 8 st 7 Veld.
II-17 RA (in Zeeland) had wel 3 batterijen, dus 12 st. Samen 20 st 7 Veld. III-17 RA (ook in Zeeland) had 3 batterijen van 4 st, dus 12 st 8 Staal. Hiernaast stond de sectie 10 L/30 ook in Zeeland, 2 st. Vergelijk bijvoorbeeld Schets/Kaart Nr 5 (Nierstrasz Deel III.6).

NB: De depots waren geen opslagplaatsen voor geschut, maar na de mobilisatie gecentraliseerde opleidingen. De veldartillerie had vijf van die centra. Vier depots bereden artillerie (één voor elk legerkorps), en één depot motorartillerie. Deze beschikten in januari 1940 in totaal over 34 st 7 Veld (daarvan 15 van afwijkend model, AM), over 1 st Hw 12 L/14 (AM), 8 st Hw 15 L/17, en 6 st 10 Veld.

Hoe is een verschil van meer dan 300 stukken tussen het hoogste en het laagste cijfer te verklaren ?
Belangrijke oorzaken waren de wat wazige grenzen, voor wat wel of niet meegerekend moest worden. Dat leidde bij de genoemde auteurs blijkbaar tot eigen definities en andere tellingen. Vooral over de

* Nog gerealiseerde uitbreidingen op het laatste moment (April, mei 1940)
* Zelfstandige batterijen en stukken 8 Staal (In de linies 48 st, aan de kust 12 st)
* Batterijen 6 Veld als Infanteriegeschut (Eén batterij voor elk regiment infanterie en 5 RH, 200 st)

Toelichting
(1) Bij de mobilisatie (28 augustus 1939) werden de tevoren geplande achttien regimenten en vier afdelingen van de oorlogsorganisatie opgericht en op sterkte gebracht. Zij kregen de nummers 1 tm 19 RA, KRA, 22 en 23 RA. Op het laatst (in april/mei 1940) werden hieraan nog één regiment en vier zelfstandige afdelingen toegevoegd. Die kregen de nummers 20 RA en 24 tm 27 AA. Tekorten aan geschut werden (voorzover mogelijk) aangevuld. Daarbij zijn vooral de toen “artilleristisch zwakke fronten” van IJssel-, Maas- en Grebbelinie, Den Helder, Delfzijl, en Amsterdam versterkt met stukken 8 Staal. Aan de Grebbeberg kwam verder de Rijnbatterij voor rivierbestrijking, bewapend met twee stukken 7 Veld AM. Bij Ochten een Waalbatterij, waarvoor kustgeschut werd gebruikt.
De aanvullingen kwamen vooral uit de magazijnen en depots. Voor een klein deel maar uit nog tijdig ontvangen leveringen.
(2) De vier tot april 1940 onvolledig gebleven regimenten (16 RA, 17 RA, 22 RA en 23 RA), met toen nog elk twee afdelingen van twee batterijen 7 Veld, zouden met een vijfde en zesde batterij op oorlogssterkte worden gebracht. Hiervoor was een order in uitvoering bij de Artillerie Inrichtingen Hembrug (AIH). Het plan was later ook de bij deze RA’s ontbrekende derde afdeling houwitsers toe te voegen. Vermoedelijk uit het materieel nog in gebruik bij 1 tm 8 RA. De bestaande houwitsers bij 1 tm 8 RA zouden worden vervangen. Het KRA zou tegelijk een derde afdeling met nieuwe houwitsers krijgen. Bij Krupp waren daarvoor besteld 120 st 10,5 cm Hw L/28 (Duitse type aanduiding le FH 18/39). Hiervoor werden 20 st in bruikleen gekregen, maar zonder scherpe munitie. Oplevering van de bij de AIH bestelde stukken 7 Veld lukte voor 10 mei 1940 nog maar voor een klein deel. Bij de regimenten 17 RA en 23 RA ontbrak op 10 mei nog de zesde batterij. Daarvoor moest al een aantal stukken AM (afwijkend model) uit de depots worden gehaald.
(3) Verwarring over de nog op het laatste moment wel of niet gerealiseerde aanvullingen, leidt in de genoemde publicaties tot aanwijsbare verschillen. Uit de depots werden in hoofdzaak de twee regimenten 17 RA (derde afdeling en sectie 10 L/30), en 20 RA (geheel) en vier zelfstandige afdelingen 24 tm 27 AA (geheel) bewapend. Verder kreeg III-8 RA nog op tijd een derde batterij Hw 15 L/17 (uit depot), I-12 RA een vierde batterij 10 Veld (uit nieuwe aanmaak).
(4) Strikt genomen is het niet juist, om de batterijen 6 Veld (infanteriegeschut) tot de Veldartillerie te rekenen. Als de definitie wel zover wordt opgerekt, moeten ook de stukken pantserafweer-geschut Böhler 4,7 cm worden meegeteld. Dat kunnen er nog een 400 - 500 geweest zijn. In januari 1939 waren er 100 st aanwezig, maar 600 ingedeeld, dus toen blijkbaar nog 500 in bestelling. Een jaar later waren er 386 aanwezig, 700 in opdracht, en 1.155 nodig volgens Bijlage IA van het “Beknopt Overzicht” (1947).
(5) Het Korps Rijdende Artillerie (KRA) wordt één keer (bij Brink en Cramer, per ongeluk ?) niet meegeteld. Het KRA neemt als Korps “Rijdende Artillerie”, met een traditie die teruggaat tot 1793, in elk geval een heel bijzondere plaats in.

Het gaat voor dit medium (blog) te ver om de verschillen tussen de genoemde publicaties helemaal uit te spitten. Hoofdzaak is de eigen definitie (wat wordt meegerekend, wat niet) bij elke auteur.
Het juiste getal voor het aantal stukken bij de regimenten en afdelingen Veldartillerie is 704. Hierin is het KRA wel meegerekend, de 60 st van de zelfstandige batterijen 8 Staal niet. De ongeveer 200 st van de 6 Veld als infanteriegeschut evenmin.

Gegevens Artillerie mei 1940
(Totaal en ingedeeld bij Veldartillerie)


Gegevens voor de batterijen 6 Veld
Elk regiment infanterie beschikte over een batterij 6 Veld. Totaal 48 x 4 st = 192 st
5 RH (Veluwe) had twee bereden batterijen 6 Veld, van het KRA. 2 x 4 st = 8 st.
Bij het KRA nog de gemotoriseerde 5e batterij (naast de vier 7 Veld), 5 KRA, 1 x 6 st = 6 st.

dinsdag 11 januari 2011

Kaartjes (Slot)

Het Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg heeft enkele kaartjes voor me gekopieerd.
Dat waren kaartjes van X AK (Bestand RH-24-10-48). Naar aanleiding hiervan deze laatste update.

Het meest interessant zijn de kaartjes van 13.5 en 14.5. Die volgen hieronder. Ze zijn van (van boven naar onder):

1) 13.5 14.00 uur
2) 13.5 16.00 - 18.00 uur
3) 14.5 7.30 uur

Omdat de kaartjes onder elkaar gezet zijn op ongeveer dezelfde lijn bij Ede, is zichtbaar, dat de stellingen niet nauwkeurig zijn ingetekend. Met name bij de Mörser Afdeling (s Art Abt 735). Uit een ander kaartje was al bekend, dat de stellingen van dit zware geschut bij Heelsum (in de tekst ook aangeduid als "um Benekom") waren, aan de Telefoonweg. Dat kan hiermee als bevestigd worden beschouwd.

Interessant zijn ook de stellingen van de andere artillerie-eenheden. Dat was II/AR SS, III/AR 207, III/AR 311, en IV/AR 256.

In de middag van 13.5 volgens de eerste schets vrijwel op lijn opgesteld aan de Diedenweg (hokje "Artillerie").
In de avond volgens de tweede schets verder naar voren verplaatst. Een afdeling (III/AR 207 ?) aan de Haarweg, en een afdeling (III/AR 311 ?) Z van de straatweg naar Rhenen.
In de ochtend van 14.5 is volgens de derde schets al het geschut (behalve s Art Abt 735) naar het gebied W van Wageningen verplaatst. Dat klopt wel met de eerder door mij aangenomen verplaatsingen.
Volgens de gegevens (het artilleriebevel van 13.5 is hierover duidelijk) werd II/AR SS toen niet verplaatst, op 14.5 mogelijk wel (voor rechtstreekse steun aan SS "DF").
Een duidelijke misser trouwens op het onderste plaatje: daar staat SS "AH" aangegeven, inplaats van SS "DF". Maar SS "AH" was toen al teruggehaald uit het gebied bij Wageningen. Foutje dus van de tekenaar.

dinsdag 31 augustus 2010

Toch in de Bosrand ?

Het lijkt bijna onmogelijk, dat de Mörsers bij Heelsum stonden.
Dat is vast te stellen met een puur technische berekening, uitgaand van dracht en doelen. De Mörsers hadden een dracht van 16,7 km [Böhm c.s., a.w., p. 126]. En men zal graag in de veilige zone gebleven zijn, buiten bereik van ons geschut. Dat stond op 13 mei bij en achter Rhenen. 4-I-12 RA (achterbatterij 10 Veld in de Plantage Willem III) bij coördinaat 164,8 -444,1, 3-I-12 RA (rechter batterij 10 Veld bij de Dikkenberg) bij 166,8 - 445,1. Als we hierbij ongeveer 14 km optellen, lag de veilige zone theoretisch achter Heelsum. Vergelijk de volgende schetskaart. Voor een vergroting doorklikken op het kaartje.


Deze berekening pleit voor een opstelling op de posities, aangegeven op het voorgaande kaartje. Maar er spelen nog andere factoren een belangrijke rol bij de stellingkeuze. Eisen zijn:

* Voldoende opstelruimte
* Gedekt tegen vijandelijke grond- en luchtwaarneming
* In de nabijheid van goede wegen
* Gedekte aanvoermogelijkheid van munitie
* Vlakke en stevige bodem
* Alle te verwachten vuuropdrachten vanaf deze plaats uitvoerbaar

De eerste vijf factoren zijn in dit verband niet van belang, voor de keuze tussen Heelsum en Bosrand. De laatste wel. Want één van de aangegeven doelen was De Groep, waar 100 schoten op "bunker" G-20 (?) werden afgegeven [BA-MA, RH 24-10/46, S. 27]. Dat doel lag (vermoedelijk) vanuit de aangegegeven stellingen op ongeveer 19,5 km afstand. Dan zou dus een stelling ruim 3 km meer W ingenomen moeten zijn. Er zijn trouwens goede redenen om een plaats nog dichterbij in te schatten:

* De spreiding van de Mörsers, werd na 8 km te groot voor beschietingen van kleine doelen [Witzel, a.w., p. 77]
* Er zal om kosten en geschut te sparen, bij voorkeur op kleinere afstanden dan maximale dracht geschoten zijn

In hoeverre de laatste twee punten de stellingkeuze mede bepaald hebben, valt moeilijk in te schatten. Maar we kunnen er veilig vanuit gaan, dat een stelling gemiddeld 10 - 13 km van de voornaamste doelen de voorkeur had. Vanuit Rhenen gerekend, levert dat een plaats tussen x-coördinaten 177 en 180 op. Dat sluit een stelling tussen Heelsum en Wolfheze vrijwel uit. Vrijwel, want dit soort berekeningen zijn niet op een km nauwkeurig te maken.
De laatste berekening kan worden vertaald naar een plaats tussen Dorskamp en Heelsum. Daarmee komt een opstelling in de Bosrand toch weer in het vizier.

Het zou geweldig zijn, als hiervoor nog aanvullend bewijsmateriaal opgespoord werd.
In elk geval bevestigt deze theoretische exercitie, dat het Duits kaartmateriaal zo zijn gebreken had.

maandag 30 augustus 2010

Mörsers bij Heelsum ?

Bij het NIMH vorige week een kaartje opgespoord, dat nogal wat vragen oproept.
Zouden de Mörsers echt bij Heelsum hebben gestaan, zoals op dat kaartje is ingetekend? Als dat zo was, zouden er toch nog wel enkele getuigen moeten zijn te vinden ? Daarom hier een dringende oproep:

* Wie heeft (ergens tussen Bennekom en Wolfheze), in mei 1940 Mörsers in stelling gezien ?
Ook serieuze doorverwijzingen, naar een ander (met naam, adres, en telefoonnummer), zijn zeer welkom.

De kaart waar het om gaat, met ingeschetste stellingen, is de volgende [NIMH Coll 400, Inv Nr 2.0521].


Die lijkt op het eerste gezicht duidelijk genoeg over de plaats. Daarom een korte toelichting.
De officiële Duitse kaarten zijn niet helemaal betrouwbaar. Ze geven een momentopname, maar soms van een ander, dan het aangegeven tijdstip. Deze kaart werd blijkbaar aan elkaar geplakt, of slecht gereproduceerd. De afstanden in de breedte kloppen niet overal. Plaatsen van stellingen zijn vaak ook maar ongeveer aangegeven. Plaatsen als Wageningen, Bennekom, Renkum, en Heelsum, lagen voor Duitse begrippen dicht bij elkaar. Zeker op een kaart met grote schaal, zoals deze (1: 200.000). Vlak bij de Grebbeberg zijn twee stellingen ingetekend van licht geschut. De dag ervoor stond dat Z van de Rijksweg, niet N. De dag erna was het op weg naar Utrecht. Niet uitgesloten kan worden, dat het op 14 mei nog in het aangegeven gebied in stelling heeft gestaan. Maar voor die verplaatsing is geen goede reden te vinden.
Tot nu toe dacht ik zeker te weten, dat de Mörsers in de Bosrand bij de Eng hebben gestaan. Een onderofficier bij een Waarnemingssectie (3./Bb.30) beschreef een plaats in een bosrand. Een andere bron duidde de stellingen van de Mörsers "Bij Bennekom" aan, als "in bedekt gebied". De plek bij Heelsum was juist achter een bosrand. Precies in open terrein. Tenminste, als we een kaart van nu bekijken. Dat was geen erg aannemelijke plaats voor opstellingen van geschut. Ook al vormde (lucht)waarneming op 14 mei geen grote dreiging meer. En ook al stonden bijvoorbeeld de stukken van de SS-afdeling (volgens bekende foto's) wel helemaal open en bloot bij de Villawijk. Geschut (zeker dit) werd meestal goed gecamoufleerd, met takken vol bladeren. Bij voorkeur dan nog in struikgewas, in een bosje, of in een boomgaard, geplaatst. Het is dus op zijn minst twijfelachtig, of de stellingen wel juist op de kaart staan.

Vraagtekens leveren ook de kruisjes op, vlak achter de Diedenweg. Zes of zeven. Dat is niet goed te zien. Het zouden plaatsen van Duitse Lichtmeetposten kunnen zijn. Belast met de opsporing van onze artillerie. Hierbij werden posities van mondingsvlammen ingemeten met theodoliet (Richtkreis), en doorgemeld aan een centrale post (Auswertung).
Volgens het verslag van de Duitse Artilleriekommandant bij de Divisie (Arko 22, Generalmajor Walter Büchs) waren op 13 mei 1940 maar 5 meetposten in bedrijf. Dat klopt dus niet, jammer genoeg. Verder zouden eerste en laatste post minstens 7 - 9 km uit elkaar moeten liggen, om bruikbare resultaten te geven. Ook dat stemt niet overeen.
Zou het kaartje hiervoor ook maar bij benadering zijn ingetekend ? Of betekenen de kruisjes toch wat anders ?

Een Mörser is, voor wie zulk zwaar geschut van dichtbij heeft gezien, echt niet te verwarren met andere vuurmonden. Het waren bijzonder zware stukken, indrukwekkend van formaat, met bijna manshoge wielen. Ze hadden een onmiskenbaar geluid, en een verwoestende luchtverplaatsing van het schot ("blast"). De loop was 6,5 m lang, met een doorsnee van 21 cm. De munitie werd aangedragen door vier man. De granaat was verpakt in gevlochten rieten hulzen. De kardoezen zaten in een metalen huls.
Dit geschut werd vervoerd in twee lasten. Een trekker voor de wagen met de affuit, een andere voor de wagen met de loop. Dat moest wel zo, door het grote gewicht van de Mörser. Totaal 22,7 ton, nog zonder trekkers [Witzel, a.w., p. 27].
Er werden halfrupsvoertuigen voor gebruikt, met een trekkracht van 8 of zelfs 12 ton. In het Duits militair jargon aangeduid als Sd.Kfz.7 en Sd.Kfz.8. Ook dat was geen klein spul.
Wikipedia geeft een duidelijke foto van de Mörser: http://en.wikipedia.org/wiki/21_cm_M%C3%B6rser_18
Over de halfrups-trekkers, voor dit zware geschut: http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Waffen/zugkraftwagen-R.htm
Daar ook een andere geschutfoto: http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Waffen/Bilderseitenneu/21-cmMorser18.htm
Die website geeft nog veel meer interessante gegevens. Bijvoorbeeld over de organisatie en herkomst van de grote legereenheden. En over de loopbaan van hoge officieren. Informatie, die meestal zeer betrouwbaar is.

maandag 23 augustus 2010

De Mörsers (2)

Over s Art Abt 735 is veel nieuws opgespoord. Met Googelen is nog meer te vinden. Maar niet al die informatie lijkt juist.

Het laatste werd bewust heel voorzichtig onder woorden gebracht. Want het verleden is nu eenmaal voorbij. Wat er gebeurde is nog wel aannemelijk te maken, maar nooit meer te bewijzen.
Getal of duur vergroot niet de kans, dat iets waar zal zijn. Honderd mensen die hetzelfde zeggen, kunnen het allemaal fout hebben. Misschien hebben ze elkaar alleen maar nagepraat. Een tekst die door niemand wordt gecorrigeerd, hoeft ook niet juist te zijn. Mogelijk heeft verder niemand ernaar gekeken, of vond men een correctie niet de moeite waard. Vergelijken en vragen geeft ook geen garantie dat het "juiste" antwoord wordt gevonden, maar helpt wel.

Terug naar de Mörsers bij Wageningen.
Op Internet (http://forumaxishistory.com/viewtopic.php?t=121237) circuleert een verslag van een Obergefreiter van Beobachtungsabteilung 30. Daarin is te lezen, dat een Mörser-batterij aangevallen werd door Nederlandse vliegtuigen. Het geschut stond in een bosrand, duidelijk in de buurt van Wageningen. Een waarnemingspost was ingericht op de kerktoren van Bennekom. Men reed over Wageningen naar de Meetcentrale.
In Nederlandse gevechtsrapporten komt inderdaad zo'n aanval op geschut in de Bosrand voor (op 13 mei 1940, om 4.30 uur).
Bij het Duitse verslag kunnen vraagtekens worden geplaatst.
Er wordt een Afdelingsnummer genoemd, dat niet bestond (375). Dat zal een verwisseling van cijfers zijn. Begrijpelijk, een paar jaar later. Want waarschijnlijk werd dit verslag voor een oud-strijdersvereniging ("Kameradschaft"), na de oorlog, geschreven.
De afdeling legerde, volgens deze bron, in de winter van 1939/1940 in Haltern. Een plaatsje bij Münster. Maar daar lag, volgens Nederlands onderzoek, de SS-Verfügungsdivisie. Met andere reserves van 18 AOK [Nierstrasz, III/1, p. 229]. Een twijfelgeval, dit punt.
De Obergefreiter schreef, dat met Betongranaten geschoten werd. Dat was, zoals Witzel aangaf [a.w., p. 77], alleen mogelijk met kleine elevatie (in vlakke baan) van korte afstand (minder dan 8 km). Er waren in de hele Grebbelinie, voor deze projectielen geen lonende doelen (grotere bunkercomplexen). Dat er hier betongranaten afgevuurd werden, is dus erg onwaarschijnlijk. Wel zullen nevelgranaten zijn "ingestrooid", om vijandelijke opstellingen het zicht te ontnemen, en daarmee flankerend vuur zoveel mogelijk uit te schakelen. Maar verder zullen brisantgranaten zijn gebruikt.
Tenslotte de bomaanval. De bommen zouden geen schade hebben veroorzaakt, maar 40 - 50 meter van het rechter stuk zijn ingeslagen. Er zou ook een vliegtuig neergehaald zijn. Het eerste kan best waar zijn. Het laatste is, zo goed als zeker, onjuist. Er zijn blijkbaar stukjes van verschillende gebeurtenissen door elkaar geraakt.
Een verslag van IV/AR 256 beschrijft dit bombardement (om 4.20 uur) ook als mislukt, maar zonder neergeschoten vliegtuig. Zes uur later wordt nog een Nederlandse luchtaanval genoemd, met dan zo'n incident. De plaats van de tweede actie werd niet aangegeven. Volgens Nederlandse verslagen werd rond 11.20 uur de weg tussen Rhenen en Wageningen gebombardeerd en gemitrailleerd. Daarbij werd geen Nederlands vliegtuig neergeschoten. Een dag eerder was dat wel gebeurd.
De drie bronnen sporen wel op hoofdlijn. Slotsom is dan, dat er in de vroege ochtend van 13 mei vier batterijen zwaar geschut in de Bosrand stonden. Twee van Mörsers (21 cM, s Art Abt 735), en twee van s FH 18 (15 cM, IV/AR 256).

Waar dit geschut precies stond, is niet zeker. Zou de Obergefreiter het verschil hebben gekend tussen een Mörser en een s FH 18 ? Zou hij dat bij stukken in stelling dan ook hebben gezien, of gehoord ? In welke richting keek hij, toen hij zei, dat het rechter stuk was gemist bij het bombardement ? Waar lag het doelgebied, en hoe breed was de strook, waar de bommen vielen ? Vragen waarop niemand het antwoord weet.
Voor de hand ligt, dat de batterijen per afdeling bij elkaar werden gehouden. Ook, dat de beschikbare ruimte in de Bosrand (1,5 km lang) goed benut werd. Tenslotte, dat de stukken op gebruikelijke afstand, 20 - 50 meter van elkaar, werden gezet. De vastgelegde waarnemingen wijzen in de richting van stellingen bij Dorskamp, en stellingen circa 1 km N daarvan. Verder lijkt het erop, dat de stellingen bij Dorskamp het eerst bezet waren. Dat was ook het aan de vliegers opgegeven doelgebied. Nu kwam s Art Abt 735 pas in de nacht van 12 op 13 mei, toen de batterijen van IV/AR 256 er al bijna een dag in actie waren geweest.
Daarom is mijn beeld, dat de stukken s FH 18 bij Dorskamp hebben gestaan, en de Mörsers N van de Geertjesweg.

Duidelijk is nu wel, dat het Duits geschut, tot de doorbraak bij Rhenen tweemaal van stelling wisselde. Dat gebeurde over vrij grote afstanden, van 2,5 km en meer.
Op 11 mei 1940 kwam een eerste eenheid (naar ik aanneem, op grond van gegevens uit de KTB's, III/AR 207) in stelling op de Eng. Volgens mededeling van de heer Van Tricht, werd een onbekend aantal stukken Z van de Geertjesweg geplaatst. Dit geschut werd over Heelsum-Renkum aangetrokken. Op die dag vuurden de batterijen van II/AR SS en van IV/AR 256 vanuit Renkum. III/AR 311 stond gereed in Heelsum, en verkende stellingen bij Wageningen. De Mörsers waren toen nog niet beschikbaar.
De volgende dag, waarschijnlijk al heel vroeg in de morgen, ging II/AR SS naar de Villawijk. En vanaf 8.20 uur, wisselden 10 en 11/AR 256 van stelling, naar een vaag aangegeven plaats, "NO van Wageningen" (Bosrand). Die dag, (mogelijk pas op 13 mei), kwamen hier ook de Mörsers aan. De zware brug bij Westervoort werd, volgens het KTB van X AK/Ib [NIMH Coll 401, Inv Nr 0012], op 12 mei, tussen 17.05 en 21.20 vervangen. En het vuurgereed maken van Mörsers vroeg wel een paar uur.
Laatstgenoemd geschut was op 13 mei, volgens Arko 22 (GenMaj Walter Büchs), [NIMH Coll 401, Inv Nr 2030] bij het aanbreken van de dag (even na 4.00 uur) inzetbaar. III/AR 207 (mogelijk ook, of inplaats hiervan, de twee nog beschikbare batterijen van II/AR 207*]) en III/AR 311 gingen naar stellingen W van Wageningen. Ze werden daar door onze waarnemers verkend, en onder vuur genomen. II/AR SS werd niet verplaatst. Arko 22 meldde alle stukken vanaf 9.20 uur klaar om te vuren.
De hier genoemde tijden zijn naar Nederlandse standaard.

De stellingen voor de Avond van 12 mei, zijn op het volgend kaartje globaal aangegeven. Waar alle batterijen precies stonden, valt niet te reconstrueren.


Nog iets over de Mörsers in het Bruggenhoofd bij Gent. Het eerder aangehaald Belgisch bericht, kan op een vergissing berusten. Anders zijn er in dit gebied twee Afdelingen met dit zware geschut geweest, dan ook nog met bijna gelijke nummers. Een Internetbron geeft aan, dat s Art Abt 733 (toen bij 6 AOK), en s Art Abt 735 (bij 18 AOK), hier waren. Toeval, of een leesfout ? Zie http://sturmvogel.orbat.com/artillery.html#701.
Het krijgshistorisch onderzoek van Nierstrasz geeft trouwens wel aan, dat s Art Abt 735 op 15 mei 1940 nog bij AOK 18 was. En uiterlijk 8.20 uur onze tijd gereed moest staan bij Tilburg. Blijkbaar werd, (na herindeling bij XXVI AK, want X AK werd met SS "AH" gebruikt voor de bezetting van ons land), rekening gehouden met inzet van dit zware geschut op de Fortengordel bij Antwerpen.

Samen met het verslag van Witzel, ontstaat het beeld, dat de Mörsers met name voor beschietingen van Bunkerlinies achter de hand zijn gehouden. Bij de Grebbeberg werd vooral IV/AR 256 voor vuur op kazematten ingezet. Maar ook de Mörsers op 13 mei 1940 nog. In elk geval bij De Groep (in de gevechtsstrook van ID 227).

__
*] 5/AR 207 was in de Betuwe, bij de Gruppe Brückner. I/AR 207 was bij Ede, in het gebied van ID 227.

(Laatst aangepast 130111)